ბესარიონ კათალიკოსი-- ღირსი მწყემსმთავარი

საქართველოს ისტორიას მრავალი სასულიერო პირის სახელი ახსოვს, რომლებმაც ღვაწლითა და დაუღალავი სულიერი მოშურნეობით ფასდაუდებელი საგანძური შემატეს  ჩვენს ეკლესიასა და ქვეყანას. ერთ-ერთი მათგანია კათალიკოსი ბესარიონი, რომელიც 1724-1737 წლებში მართავდა ქართულ ეკლესიას. მის შესახებ რამდენიმე საგულისხმო ცნობა არსებობს. მას იხსენიებენ ანტონ კათალიკოსი თავის „წყობილსიტყვაობასა“ და „მარტირიკაში“, იოანე ბატონიშვილი – „კალმასობაში“, მიხეილ საბინინი „საქართველოს სამოთხეში“. ერთ-ერთ ხელნაწერზე ბესარიონის მიერ მიწერილი ანდერძის თანახმად, იგი „ნათესავით ბარათაშვილი, ტომით ორბელიშვილი“ ყოფილა, მისი მოძღვარი კი დღეს უკვე წმინდანად შერაცხული წმინდა ონოფრე გარეჯელი იყო. როგორც იოანე ბატონიშვილი წერს: „ღირსი მღვდელმთავარი ყოფილა მონაზონებითა სრული, ეკლესიის სიბრძნისმოყვარებასა შინა სრული და მქადაგებელი მსგავსად პავლე მოციქულისა“. ანტონის ცნობის თანახმად კი „მაღალგონიერი“ კათალიკოსი შესანიშნავი ორატორი და მქადაგებელი გახლდათ. მას დაუწერია კვართის კანონი, მონაწილეობდა ტიპიკონის დადგენა-გამართვაში და დაუმუშავებია ქართველ წმინდანთა ცხოვრება-მარტვილობანი. ხუცეს-მონაზონობის დროს კი შეუქმნია კათოლიკეთა სამხილებელი თხზულება „გრდემლი“. ადრეულ პერიოდში მასვე გადაუწერია რამდენიმე ასკეტური ნაწარმოები: 1697 წელს – „ლავსაიკონი“ და ეფრემ ასურის თხზულებანი, 1695 წელს ჟამისწირვა, 1697წელს კი იოანე სინელის „კლემაქსი“, მოგვიანებით, 1715 წელს – გრიგოლ რომის პაპის ცხოვრება და მოქალაქობა. მასვე ეკუთვნის რამდენიმე საგალობელი.განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია  ბესარიონ კათალიკოსის მოღვაწეობა ჰაგიოგრაფიის დარგში. მის დროს მივიწყებული ეს ჟანრი, მისივე თაოსნობით, კვლავ გამოცოცხლებულა. ამავე პერიოდში შეიქმნა ქართველ წმინდანთა ცხოვრება-მარტვილობების კრებული, თავად კათალიკოსს შეუქმნია ვრცელი თხზულება ისე წილკნელზე, რომელიც ავტოგრაფის სახითაა ჩვენამდე მოღწეული, მას თან ერთვის წმინდანის საგალობელი „კანონი მღვდელმთავრისა“. ბესარიონის მიერ შექმნილ მეტაფრასულ ვარინტთა შორისაა წმინდა რაჟდენ პირველმოწამის, წმინდა არჩილ და ლუარსაბ მეფეების, შალვა, ბიძინა და ელიზბარ ერისთავების წამება.  რას გვიამბობს ბესარიონის შესახებ ღირსი გაბრიელ მცირე თავის წიგნში „ღვთივსულიერი თხრობანი“: „ეს მონასტერი განაახლა კაცმა ღმრთისაგან ბესარიონმა, შემდგომში კათალიკოსმა. იგი იყო ახალი ოქროპირი – ღვთივმოცემული მადლით მქადაგებელი და ჭეშმარიტების მეტყველი, რომელმაც მღვდელმონაზვნობის ჟამს ლათინელთა სამხილებლად დაწერა წიგნი მართალი სარწმუნოებისა, რომელსაც „გრდემლი“ ეწოდება. ნეტარის შესახებ გამიგონია ერთი ამბავი: ერთ პატიოსან მღვდელს სმენოდა ბესარიონის საღვთო მოქალაქობის შესახებ და ერთ ღამეს მის სენკაში დასასვენებლად შეჩერდა. ნეტარმა ბერმა სტუმართმოყვარეობისათვის გულთბილად მიიღო იგი. მღვდელს მისი საღმრთო მოქალაქობის ხილვა სურდა, ამიტომ თავს ძალა დაატანა და არ დაიძინა. ბესარიონმა ჯერ დიდხანს იკითხა წმინდანთა წიგნები, შემდეგ სანთელი ჩააქრო და „შემუსვრილი გულითა და მრავლითა ლმობიერებითა“ ზეპირად დაიწყო ლოცვა. შემდეგ ისევ აანთო სანთელი, მაგრამ არც ცეცხლი ჰქონდა, არც კვესი, სანთელი კი მაინც მეყსეულად აინთო. ეს რომ მღვდელმა დაინახა, ძალიან გაუკვირდა. დილით მან მხოლოდ ნაცარი იხილა, რომელშიც ცეცხლი საერთოდ არ იყო, არამედ თურმე წმინდა ბესარიონმა სანთელი ჯვრის სახედ გადასახა ნაცარში და ასე აანთო იგი. ეს ამბავი თვით იმ პატიოსანმა მღვდელმა აუწყა ყველას და ადიდებდა ღვთის საკვირველებას.“